Katalytisch kapitaal: laat de behoefte de financiering bepalen

Voorwoord

De afgelopen jaren ontmoette ik in heel België investeerders, ondernemers en stichtingen die in stilte opnieuw bepalen wat financiering mogelijk kan maken. Telkens treft mij hetzelfde: veel organisaties die de grootste sociale en ecologische waarde creëren, vinden moeilijk kapitaal dat echt bij hun behoeften past. Het zijn solide, missiegedreven bedrijven met betrokken teams en levensvatbare modellen. Toch bevinden ze zich in een gebied dat traditionele financiering nog steeds over het hoofd ziet. Volgens mij ontbrak het niet aan ambitie of bewijs. Wat ontbrak, waren heldere begrippen en concrete instrumenten voor mensen in België die hun kapitaal anders willen inzetten. Dit rapport probeert beide te bieden.

Katalytisch kapitaal is geen abstract idee. Het is een praktische manier om initiatieven te steunen die groei verdienen, maar niet in het keurslijf van marktconforme rendementsverwachtingen kunnen of moeten worden gedwongen. De Belgische voorbeelden tonen wat doelbewust ingezet kapitaal mogelijk maakt: nieuwe ondernemingen ontstaan, bewezen oplossingen bereiken meer mensen en bestaande organisaties krijgen de stabiliteit om hun gemeenschappen te blijven dienen. Deze verhalen herinneren ons eraan dat betekenisvolle impact vaak komt van ondernemingen die gestaag en verantwoord werken, ook als hun financiële rendement buiten de gebruikelijke maatstaven valt.

Toch blijft veel potentieel onbenut. Te veel impactbedrijven bevinden zich nog in het ‘ontbrekende midden’: te ondernemend voor subsidies, te bescheiden voor reguliere investeerders. Om de uitdagingen van klimaatbestendigheid tot sociale inclusie aan te pakken, kunnen we dit gebied niet onbeheerd laten. Katalytisch kapitaal laat betrokken teams groeien in een tempo dat bij hun werk past. Het ondersteunt modellen die blijvende waarde creëren voor gemeenschappen en ecosystemen.

Ik hoop dat dit rapport meer Belgische partijen aanmoedigt om dit gebied te betreden, nieuwe benaderingen te proberen, weloverwogen risico’s te nemen en ondernemingen te steunen die in stilte onze gezamenlijke toekomst dragen. De transitie naar een inclusievere en regeneratieve economie komt er alleen als we ervoor kiezen haar anders te financieren.

Laat dit een uitnodiging zijn om precies dat te doen.

Sommige van de meest vernieuwende bedrijven creëren betekenisvolle impact en gezonde winst, maar niet in het tempo of op de schaal die marktgerichte investeerders eisen. Katalytisch kapitaal geeft deze ondernemingen de tijd en flexibiliteit om te groeien. Zo blijven ze trouw aan hun missie en bouwen ze solide, veerkrachtige bedrijven die blijvende waarde leveren voor mens en planeet. Pierre Harkay, CEO, Impact Finance Belgium

Dankwoord

We danken eerst de leden van de werkgroep wier eerste reflecties en blijvende betrokkenheid de basis legden voor dit rapport: Sarah Kawa (Koning Boudewijnstichting), Tanguy Vanloqueren (Stichting voor Toekomstige Generaties), Reynald Jacobs (Steunfonds MM Delacroix), Gaëtan Herinckx (Phitrust), Jean de Crane (Belgische Federatie van Filantropische Stichtingen), Adeline Michaux (Colruyt Foundation), Luc Lallemand (Helios Foundation) en Olivier Alsteens (Nationale Loterij). Hun inzet en doordachte bijdragen waren essentieel voor de richting en ambitie van dit werk.

We danken ook iedereen die rechtstreeks bijdroeg aan dit rapport: Annika Cayrol (F’in Common), Silke Janssens (Telos Impact), Steven Serneels (Impact Finance Belgium), Patrick Somerhausen (Funds for Good), Pieter-Jan Van de Velde (trividend) en Wouter Vandersypen (Kampani). Hun inzichten en ervaring hebben zowel de analyse als de aanbevelingen verrijkt.

Samenvatting

Om de VN-doelstellingen voor duurzame ontwikkeling (SDG’s) tegen 2030 te halen, moet kapitaal fundamenteel anders worden ingezet. Bij een geschat jaarlijks financieringstekort van bijna USD 4 biljoen volstaan traditionele publieke financiering, filantropie en marktconforme beleggingen niet. Katalytisch kapitaal aanvaardt bewust onevenredig risico en/of een lager dan marktconform rendement om impact mogelijk te maken die anders niet wordt gefinancierd. Het is daarmee een cruciale hefboom om dit tekort te overbruggen.

Dit rapport onderzoekt wat katalytisch kapitaal is, waarom het belangrijk is, hoe het kan worden ingericht en welke unieke rol het speelt in het Belgische impactbeleggingsecosysteem. Het bevindt zich tussen impactbeleggen en subsidies en richt zich op kapitaaltekorten die reguliere financiering laat bestaan. Dat geldt vooral voor onderbediende regio’s, bevolkingsgroepen en sectoren, en voor jonge of vernieuwende bedrijfsmodellen. Door risico op te vangen, flexibiliteit te bieden en gunstigere voorwaarden te aanvaarden, verlaagt het investeringsrisico’s, trekt het extra investeerders aan en versnelt het oplossingen met betekenisvolle sociale en ecologische impact.

Het rapport belicht drie kernrollen van katalytisch kapitaal:

• Opstarten, door jonge ondernemingen en onbewezen modellen zonder staat van dienst te ondersteunen.
• Opschalen, door groei, marktuitbreiding en de instroom van extra kapitaal mogelijk te maken via mechanismen zoals gemengde financiering.
• Bestendigen, door langdurig, geduldig kapitaal te bieden aan levensvatbare impactorganisaties die geen marktconform rendement kunnen leveren zonder hun impact te schaden.

Katalytisch kapitaal kent veel vormen, waaronder eigen vermogen, schuld, garanties, eersteverliesposities en hybride of terugbetaalbare subsidies. Het werkt vaak het best samen met subsidies, technische ondersteuning en inspanningen om marktpartijen en beleidskaders te beïnvloeden. Het rapport benadrukt dat het niet alleen om financiële structurering gaat. Het gaat ook om mentale drempels, verkeerd afgestemde prikkels en systeembeperkingen die verhinderen dat kapitaal terechtkomt waar het het hardst nodig is.

Belgische praktijkcases tonen hoe stichtingen, publieke partijen, institutionele beleggers en impactfondsen katalytisch kapitaal al inzetten. Ze illustreren de rollen van opstarten, opschalen en bestendigen in verschillende sectoren. Deze voorbeelden tonen dat doelbewuste, gezamenlijke katalytische benaderingen extra kapitaal kunnen vrijmaken, gefinancierde organisaties versterken en bijdragen aan bredere marktontwikkeling.

Het rapport onderzoekt ook de relatie tussen katalytisch kapitaal en gemengde financiering. Het toont hoe concessioneel kapitaal uit filantropische en publieke bronnen op grote schaal private investeringen kan mobiliseren. Gemengde financiering steunt traditioneel op ontwikkelingsfinancieringsinstellingen. Filantropische organisaties kunnen echter steeds beter een grotere katalytische rol spelen door hun flexibiliteit, langetermijnvisie en risicotolerantie.

De analyse benadrukt het belang van duidelijkheid over het kapitaaltekort, een grondige beoordeling van de additionaliteit van investeerders en risico’s, samenwerking en een langetermijnperspectief op het systeem. Katalytisch kapitaal is geen exacte wetenschap. Het is een verkennende praktijk die zich stap voor stap ontwikkelt en baat heeft bij partnerschap en aanpassingsvermogen.

Tot slot roept het rapport op tot actie. Het nodigt IFB-leden en belanghebbenden uit om nauwer samen te werken, vernieuwende instrumenten en structuren te onderzoeken, juridische en fiscale drempels aan te pakken en katalytisch kapitaal strategisch in te zetten waar het het meest telt. IFB zal de mobilisatie in België coördineren en versnellen door onderzoek te verdiepen, partijen en praktijkcases in kaart te brengen en ondersteunende fiscale, juridische en financiële kaders te bevorderen. IFB brengt partners samen rond nieuwe instrumenten, eigendomsmodellen en door donateurs gefinancierde vehikels. Leden worden betrokken via een werkgroep en regelmatige kennisuitwisseling, in aanloop naar een vervolgevenement in 2027.

De Koning Boudewijnstichting ziet katalytisch impactbeleggen als een krachtige aanvulling op traditionele filantropie. Geduldig en flexibel kapitaal ondersteunt vernieuwende oplossingen die vaak te jong of te risicovol zijn voor gewone investeerders. Door filantropische intentie met investeringsinstrumenten te combineren, verlagen deze structuren het risico van nieuwe modellen, trekken ze extra kapitaal aan en versnellen ze sociale en ecologische impact. Opbrengsten en terugbetalingen kunnen opnieuw worden geïnvesteerd in toekomstige initiatieven. Zo ontstaat een duurzame motor voor filantropische impact op lange termijn.
Brieuc Van Damme, CEO, Koning Boudewijnstichting

Inleiding

Om de VN-SDG’s tegen 2030 te halen, moet een groeiend jaarlijks financieringstekort van USD 4 biljoen worden overbrugd. Katalytisch kapitaal is daarvoor cruciaal, maar blijft schaars. Hoe zetten we het zo strategisch en krachtig mogelijk in?

Een tekort roept het beeld op van een ‘lege ruimte’. Daarom zou men verwachten dat kapitaaltekorten betekenen dat er geen kapitaal beschikbaar is voor potentiële ontvangers. Soms klopt dat. Vaak is er echter wel kapitaal, maar niet in passende bedragen of onder geschikte voorwaarden. Het is theoretisch beschikbaar, maar sluit zo slecht aan op de behoeften en beperkingen van ondernemingen dat weinig kapitaal uiteindelijk die gebieden bereikt.

Katalytisch kapitaal is een onderdeel van impactfinanciering dat kapitaaltekorten van reguliere financiers aanpakt. Het streeft naar impact voor mens en planeet die anders niet mogelijk zou zijn.

De afgelopen decennia werd steeds meer kapitaal ingezet voor positieve impact, vooral voor financiële inclusie en schone energie, in opkomende en ontwikkelde markten. Katalytisch kapitaal was cruciaal voor de ontwikkeling en risicoverlaging van nu levendige markten voor impact- en commercieel kapitaal die eerder niet bestonden. Het hielp zowel afzonderlijke ondernemingen als volledige impactsectoren opschalen.

Helaas trekken veel kansen op broodnodige impact nog steeds onvoldoende financiering aan. Dat geldt vooral voor arme en gemarginaliseerde gemeenschappen en sectoren met minder volwassen kapitaalmarkten. Nu impactbeleggen groeit en gangbaarder wordt, moet katalytisch kapitaal meer dan ooit de grenzen verleggen naar kapitaaltekorten en impactbehoeften die anders onbeantwoord blijven.

Het is aantrekkelijk om te wijzen op risicogewogen rendement naast positieve impact. Veel cases bewijzen dat dit kan. Maar sommige urgente maatschappelijke problemen kunnen mogelijk nooit worden opgelost met bedrijfsmodellen die marktconform rendement bieden. Sommige investeerders zijn wel bereid kapitaal in te zetten voor een lager risicogewogen rendement of alleen kapitaalbehoud. Katalytische investeerders maken het zo mogelijk dat projecten opschalen en hun potentieel aantonen.

Dit rapport definieert katalytisch kapitaal, het belang ervan, mogelijke structuren en de belangrijkste partijen (hoofdstuk 1). Het wil inspireren met concrete voorbeelden uit het Belgische impactbeleggingsecosysteem (hoofdstuk 2). Op basis van lessen nodigt het marktpartijen uit tot concrete actie om meer katalytisch kapitaal in België te mobiliseren (hoofdstukken 3 en 4). Het document wil niet volledig zijn. We gaan graag verder in gesprek met anderen in het veld over deze en andere vragen.

Waarom katalytisch kapitaal belangrijk is

Wat is katalytisch kapitaal?

De meest gebruikte definitie van katalytisch kapitaal komt van Tideline:

Katalytisch kapitaal aanvaardt onevenredig risico en/of een concessioneel rendement om positieve impact te creëren en investeringen van derden mogelijk te maken die anders niet zouden plaatsvinden. Tideline, 2019

Katalytisch kapitaal is een onderdeel van impactfinanciering dat tekorten van regulier kapitaal aanpakt. Het streeft naar impact voor mens en planeet die anders onbereikbaar blijft. Kapitaaltekorten betreffen investeringskansen die commerciële markten niet of slechts gedeeltelijk bereiken, omdat het risico-rendementsprofiel of andere projectvereisten niet passen bij gebruikelijke investeringsnormen en verwachtingen.

Zonder katalytisch kapitaal om impactondernemingen op te starten, marktinfrastructuur te ontwikkelen en commerciële levensvatbaarheid te bewijzen voor nieuwe investeerders, bereikt nodig kapitaal sommige sectoren en regio’s veel later, of helemaal niet.

Katalytisch kapitaal kan bestaan uit eigen vermogen, schuld, garanties en andere financiële instrumenten. Ontwikkelingsfinancieringsinstellingen, overheden, filantropische organisaties, private investeerders en bedrijven helpen private investeringen vrij te maken. Investeerders kunnen rechtstreeks in een onderneming of project investeren, of via een fonds of andere tussenpersoon.

Katalytisch kapitaal houdt nauw verband met concessioneel kapitaal, impact-first-kapitaal, subcommercieel kapitaal, flexibel kapitaal en geduldig kapitaal. Deze begrippen onderscheiden zich van marktconforme impactbeleggingen: het verwachte financiële rendement ligt expliciet onder de markt, of wordt beïnvloed door grote onzekerheid over een onbewezen onderneming, markt of innovatie.

De belangrijkste kenmerken van katalytisch kapitaal zijn:

• Risicotolerantie: bereidheid om hogere risico’s op te vangen en investeringen in impactinitiatieven aan te moedigen.
• Flexibel rendement: concessioneel rendement onder het marktniveau aanvaarden om impact te bereiken.
• Impactgericht: vooral gericht op sociale en ecologische voordelen.
• Extra investeringen aantrekken: andere investeerders aanmoedigen deel te nemen aan impactprojecten.

Geduld is geen inherent kenmerk van katalytisch kapitaal. In de praktijk wordt het wel vaak voor langere periodes ingezet dan commercieel kapitaal.

De meeste katalytische structuren combineren publieke en filantropische financiering om transactierisico’s te verlagen, marktsignalen te geven, investeerbare projecten te ontwikkelen en privaat kapitaal te mobiliseren. Dat geldt vooral voor onderbediende regio’s en jonge of ondergefinancierde sectoren zoals duurzame landbouw, natuurgebaseerde oplossingen, groene infrastructuur en sociale inclusie.

Het kapitaaltekort aanpakken

Zoals hierboven beschreven, richt katalytisch kapitaal zich vooral op tekorten die reguliere financiering niet dekt. Kapitaaltekorten kunnen onder meer samenhangen met:

• Bevolking: onderbediende bevolkingsgroepen bereiken
• Plaats: onderbediende regio’s bereiken
• Innovatie: risico’s van nieuwe producten, diensten of financieringsmodellen verlagen
• Vroege fase: een betekenisvolle staat van dienst of voldoende schaal opbouwen voor een oplossing of een nieuw team of organisatie
• Bedrijfsmodel: kleine transacties, hoge transactiekosten of andere economische product- of dienstkenmerken aanpakken, zoals kapitaalintensiteit
• Veerkracht: flexibiliteit bij schokken en crises
• Historische vooroordelen bij kapitaaltoewijzing, zoals de marginalisering van zwarte, inheemse en andere gekleurde (BIPOC) ondernemingen en gemeenschappen in de Verenigde Staten

De grafiek hieronder plaatst bedrijven volgens hun risico-rendementsprofiel. Katalytisch kapitaal werkt tussen de blauwe lijn voor subsidies en de rode lijn voor marktconform impactbeleggen.

Impactbeleggingen met marktconform rendement vinden vlot financiering (rode lijn). Initiatieven met vrijwel geen verwacht financieel rendement krijgen vaak subsidies (blauwe lijn). Daartussen ligt een groot geheel van vernieuwende ondernemingen met diverse risico-rendementsprofielen (blauwe punten). Sommige betalen twee- of driemaal het geïnvesteerde kapitaal terug, andere behouden het kapitaal en nog andere betalen de helft terug. Deze bedrijven creëren betekenisvolle impact en gezonde winst, maar niet in het tempo of op de schaal die marktgerichte investeerders eisen (rode lijn). Dit hele segment negeren betekent veel impact onbenut laten.

Kapitaaltekorten aanpakken is essentieel voor urgente problemen zoals ongelijkheid, klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en kwetsbare toeleveringsketens. Dat vereist expertise, samenwerking en zorgvuldigheid. Dit zijn belangrijke richtlijnen:

• Maak onderscheid tussen kenmerken van de gefinancierde organisatie en investeringsdrempels. Een klein landbouwbedrijf op het Afrikaanse platteland zijn, is een kenmerk. Drempels ontstaan door de mismatch met eisen en normen van kapitaalverschaffers. Dat onderscheid is belangrijk: drempels moeten verdwijnen, terwijl veel kenmerken inherent zijn en vaak onlosmakelijk verbonden met de beoogde impact.
• Bekijk drempels in hun geheel. Rationele factoren per transactie zijn belangrijk, maar marktdrempels en mentale drempels evenzeer. Rationele drempels betreffen doorgaans risico, rendement, kosten en liquiditeit. Mentale drempels betreffen bewustzijn, vertrouwdheid en houding.
• Mentale drempels zoals gebrek aan bewustzijn, onbekendheid en negatieve houdingen leiden vaak tot afwijzing vóór een rationele analyse. Ze kunnen blijven bestaan nadat rationele drempels zijn verdwenen. Ze vragen mogelijk fundamenteel andere antwoorden. Dit sluit rechtstreeks aan bij systeemgericht investeren in de bijlage.

Mentale drempels. ‘Een van onze diepste lessen, sterk bevestigd in de nieuwe C3-gids, is dat niet alle drempels rationeel zijn. Technische oplossingen brengen een markt niet altijd in beweging. Veel beperkingen in financiering van rurale micro-, kleine en middelgrote ondernemingen komen uit aannames: plattelandsmarkten zouden “te riskant” zijn, kleine transacties zouden de moeite niet lonen en onbekende bedrijfsmodellen zouden inherent kwetsbaar zijn. Deze vaak automatische denkpatronen sturen beleggersgedrag even sterk als financiële analyse.’ ‘Deze ervaringen bevestigden enkele waarheden: katalytisch zijn gaat niet om anders zijn, maar om nuttig anders zijn. Het vraagt bereidheid om risico te nemen, te leren en samen te werken. Het vraagt ook blijvende aandacht voor denkpatronen, die van onszelf en die van de markt. Een systeem veranderen begint vaak met veranderen wat mensen mogelijk achten.’ ‘In de kern gaat katalytisch kapitaal over mogelijkheden: wat haalbaar wordt wanneer flexibiliteit, samenwerking en langetermijnbetrokkenheid samenkomen.’
Karina Wong, Small Foundation

• Katalytische ingrepen willen projecten of bedrijven vaak naar een fase brengen waarin regulier kapitaal ze kan financieren. Dit heet het doorgroeipad en hoort bij de opschalingsrol. Daarom moeten alle belangrijke drempels verdwijnen en de aannames helder zijn. Voor sommige impactbedrijven of -projecten is die doorgroei echter onmogelijk of zelfs onwenselijk. Ze kunnen gezond en winstgevend zijn zonder het rendement van regulier kapitaal te bieden. Katalytisch kapitaal speelt dan de bestendigende rol die hieronder wordt toegelicht.
• Kies een brede aanpak die verder gaat dan katalytisch kapitaal zelf. Effectieve antwoorden kunnen subsidies voor technische ondersteuning en onderzoek, beïnvloeding van marktpartijen en pleitbezorging voor andere marktregels vereisen. Inzicht in alle mogelijke antwoorden en samenwerkingen vergroot de strategische impact. Ook dit sluit aan bij systeemgericht investeren.

Rollen van katalytisch kapitaal

Als het kapitaaltekort goed wordt begrepen, zijn verschillende antwoorden mogelijk. Die hangen af van een tijdelijke drempel, aan te pakken met opstarten en opschalen, of een structurele drempel die blijvende steun vraagt:

Soorten antwoorden op kapitaaltekorten. Het Catalytic Capital Consortium onderscheidt vier antwoorden:

1. Investeringen. Dit betreft katalytisch kapitaal, het onderwerp van dit rapport.
2. Subsidies of technische ondersteuning. Deze financieren vaak niet-financiële steun, zoals opleiding in goede praktijken of degelijk bestuur. Ze kunnen ook vernieuwende financieringsinstrumenten of fondsstructuren helpen ontwikkelen.
3. Marktpartijen beïnvloeden. Dit betekent kennis, houdingen en gedrag veranderen, bijvoorbeeld van andere investeerders. Ook fairtradelabels die de hele waarde- of toeleveringsketen beïnvloeden, zijn een voorbeeld.
4. Pleiten voor andere regels. Dit betekent beleidsmakers, wetgevers, toezichthouders, normstellers en andere belanghebbenden informeren en betrekken. Samen maken, ontwikkelen en handhaven zij marktregels, zoals wetten, voorschriften en normen, die gedrag van marktpartijen sturen of beperken. Een bekend voorbeeld is het Franse 90/10-fonds. Deze spaarproducten beleggen minstens 5–10% van hun vermogen in solidaire of sociale-impactondernemingen. De overige 90% gaat naar gewone, minder risicovolle beleggingen om het spaarkapitaal te beschermen.

Niet elke katalytische investeerder moet of kan al deze acties uitvoeren. Ze moeten worden afgewogen tegen diens mogelijkheden, middelen en rol. Dat kan leiden tot samenwerking met beter geplaatste partijen, zoals belangenorganisaties, sectorverenigingen en marktbegeleiders. Dit soort samenwerking is gebruikelijk bij systeemgericht investeren (zie bijlage).

Katalytisch kapitaal binnen het bredere kapitaalspectrum

Katalytisch kapitaal bevindt zich tussen impactbeleggen en subsidies. De afbeelding hieronder heeft geen vaste grenzen: de ene strategie gaat geleidelijk over in de andere binnen het kapitaalspectrum.

Katalytisch kapitaal hangt sterk samen met de financiële additionaliteit van de investeerder en de strategie ‘additioneel impactbeleggen’ uit de ‘5 Ws of Impact Investing’ van Impact Europe. Deze strategie wordt ook impact-first-beleggen genoemd.

Additionaliteit van een investeerder betekent een ingreep die effecten oplevert of opleverde die zonder die ingreep niet zouden bestaan. Er zijn twee soorten additionaliteit:

• Financiële additionaliteit: onevenredige risico-rendementsverhoudingen aanvaarden of geduldig, flexibel en/of concessioneel kapitaal bieden aan ondergefinancierde projecten. Katalytisch kapitaal is hiervan een duidelijk voorbeeld. Het richt zich op tekorten van reguliere financiering of de publieke sector voor impact op mens en planeet die anders niet haalbaar is. Financiële additionaliteit neemt toe naar de rechterbenedenhoek: impactprojecten met hoog risico en laag rendement.
• Niet-financiële additionaliteit: actieve betrokkenheid van de investeerder die de impactprestaties van de gefinancierde organisatie verbetert.

Om als katalytisch kapitaal te gelden, moet een additionele impactbelegging investeringen van derden mogelijk maken die anders niet zouden plaatsvinden.

Vernieuwende financiële instrumenten voor katalytisch kapitaal

Ondanks de ongeëvenaarde technologische innovatie in Silicon Valley zijn de belangrijkste financieringsstructuren, vooral durfkapitaal, opvallend stabiel en weinig vernieuwend. De meeste bedrijven kiezen slechts tussen subsidies, eigen vermogen via durfkapitaal of private equity, en schuld. Om grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en kapitaal aan te trekken, moeten zowel financieringsinstrumenten als fondsontwerpen vernieuwen.

Concessies en vernieuwing kunnen op verschillende manieren in traditionele financiële instrumenten worden verwerkt:

• Schuldinstrumenten: leningen en obligaties. Katalytisch kapitaal kan gunstigere voorwaarden bieden: rente onder het marktniveau, flexibelere terugbetalingen, langere aflossingsvrije periodes, minder onderpand of minder strenge acceptatiecriteria dan commerciële kredietverstrekkers.
• Eigenvermogensinstrumenten. Katalytische investeerders kunnen een beperkte staat van dienst aanvaarden, een achtergestelde of eersteverliespositie innemen om anderen te beschermen, of langere en flexibelere uitstaptermijnen toestaan dan gewone aandeleninvesteerders.
• Hybride instrumenten. Katalytisch kapitaal kan kenmerken van schuld en eigen vermogen combineren: converteerbare leningen, kwijtscheldbare leningen die subsidies kunnen worden, omzet- of royaltygebonden financiering, terugkoopbare aandelen die geleidelijk meer op schuld lijken, of preferente aandelen. Naast concessies uit beide vormen kunnen hybriden terugbetalingen afstemmen op groei of inkomsten van een onderneming om schommelingen op te vangen. Dit heet vaak niet-extractieve financiering.
• Garanties en risico-instrumenten. Katalytische investeerders gebruiken deze vaak om andere investeerders terugbetaling van de hoofdsom bij wanbetaling te verzekeren. Deze kredietversterking kan kapitaalefficiënt investeringen van anderen mogelijk maken, omdat kapitaal alleen bij een kredietincident wordt aangesproken. Concessies kunnen een hogere verliesdekking dan gewone kredietverstrekkers of een lagere garantievergoeding omvatten.
• Subsidie-instrumenten zoals terugvorderbare subsidies die schuld worden, converteerbare subsidies die eigen vermogen worden, of niet-terugvorderbare subsidies. Als de ontvanger winstgevend wordt, kan een filantropische gift onder vooraf bepaalde voorwaarden aan de verstrekker worden teruggegeven.

Het is inspirerend dat een hele gemeenschap al nieuwe ideeën ontwikkelt en test. De Innovative Finance Initiative brengt financiers, bouwers, denkers en doeners samen die vinden dat de toekomst van financiering concrete impact moet dienen.

Eerste verlies is een risicobeheersmechanisme of positie in een investeringsstructuur, geen financieel instrument op zich. Een bepaalde partij vangt de eerste verliezen op voordat anderen verlies dragen. Het wordt gebruikt in gestructureerde, gemengde en impactfinanciering. In een gemengde structuur kunnen filantropische organisaties, ontwikkelingsfinanciers of overheden bijvoorbeeld de eerste verliezen dekken. Zo kunnen private investeerders met minder risico deelnemen en toch sociale impact bevorderen.

Bij de start kende F’in Common de klassieke drempel: geen geschiedenis, geen portefeuille en geen beleggersvertrouwen. De garantie van €150.000 van de Stichting voor Toekomstige Generaties hielp ons daaroverheen. Ze werd de basis van onze risicodeling. Zo konden we burgerinvesteringen mobiliseren, partnerleningen en garanties verkrijgen en vertrouwen opbouwen om op te schalen.
Annika Cayrol, codirecteur, Financité

Eerste verlies wordt gecombineerd met eigen vermogen, schuld, subsidies of garanties. Neemt een organisatie die positie in voor sociale of ecologische doelen, dan heet dit katalytisch eersteverlieskapitaal (CFLC). Het komt doorgaans van concessionele investeerders, zoals filantropische organisaties of ontwikkelingsbanken, om het risico voor latere private investeerders te verlagen.

Zoals hierboven beschreven, kan een derde ook een eersteverliesgarantie bieden voor een deel van de mogelijke verliezen. Die partij beschermt het geheel of een percentage van het kapitaal van anderen als het project in gebreke blijft of bepaalde mijlpalen of doelen mist. Anders dan bij eersteverliesaandelen, -schuld of -subsidies wordt het kapitaal niet overgedragen of geïnvesteerd. Het blijft beschikbaar voor wanneer het nodig is.

Soorten investeerders in katalytisch kapitaal

In principe kan elke investeerder katalytisch denken. In de praktijk zijn filantropische organisaties, family offices, vermogende particulieren en publieke of semipublieke investeerders het actiefst. Een aparte categorie is het door donateurs gefinancierde impactfonds. Dat richt zich bewust op impact-first-investeringen, mogelijk met katalytisch effect.

Filantropische organisaties. Hun missie, middelen en langetermijnstrategie geven hen een belangrijke rol in katalytisch kapitaal. Ze kunnen zowel hun stichtingsvermogen als programmabudgetten inzetten voor impactbeleggen. De vermogensallocatie geeft meestal prioriteit aan financieel rendement naast impact. Programmafinanciering heeft echter een belangrijk katalytisch impact-first-potentieel. Deze organisaties kunnen over het hele financiële spectrum investeren en verschillende financiële en impactdoelen combineren.

Filantropische organisaties kunnen onder meer:

• Subsidies katalytisch inzetten voor technische ondersteuning.
• Terugbetaalbare instrumenten gebruiken voor zeer jonge ondernemingen met hoog risico en grote impact.
• Eersteverlieskapitaal en garanties gebruiken om financiële risico’s te verlagen en extra investeerders aan te trekken.

Impact-first-beleggen past echter niet bij elke filantropische organisatie, vanwege de eigen context en doelen. In sommige landen bestaan ook juridische drempels. Cultuur en wetgeving, statuten zoals de wil van de oprichter, en autonomie bij de inzet van geld voor subsidies, projecten en investeringen bepalen hun huidige en toekomstige betrokkenheid.

Subsidies blijven cruciaal voor organisaties zonder verdienmodel. Hebben impactprojecten zo’n model of kunnen ze het ontwikkelen, dan is katalytisch kapitaal bijzonder krachtig: het kan opnieuw worden ingezet en geïnvesteerd, waardoor impact zich vermenigvuldigt. Het vult subsidies en filantropie aan. Het juiste instrument moet bij de juiste context passen. Belgische voorbeelden die zulke strategieën onderzoeken zijn de Stichting voor Toekomstige Generaties, de Koning Boudewijnstichting en de Helios Foundation.

Family offices en vermogende particulieren. Ook zij zijn belangrijke aanbieders van katalytisch kapitaal. Ze kunnen thema’s en regio’s kiezen die bij hun waarden en veranderingstheorie passen. Door over het hele financiële spectrum in verschillende activaklassen en op lange termijn te investeren, kunnen ze hun portefeuille systeemgericht benaderen en kapitaal inzetten waar het het meest telt. Belgische voorbeelden zijn The Nest, Impact Capital, VP Capital en Victrix.

Publieke investeerders. Publieke budgetten voor buitenlandse hulp en ontwikkelingsfinancieringsinstellingen (DFI’s) leveren actief katalytisch kapitaal. Overheden kunnen dit ook in eigen land ondersteunen. De PMV-garantie voor trividend maakt bijvoorbeeld meer risico en lagere rentes voor ontvangers mogelijk. Zo mobiliseert de garantie extra kapitaal. Een ander voorbeeld is de eersteverliestranche van de Directie-generaal Ontwikkelingssamenwerking en Humanitaire Hulp (DGD) in Kampani. Hoofdstuk 2 behandelt deze cases uitgebreider. Publieke investeerders kunnen beleidskeuzes steunen en private investeerders aantrekken via gemengde financiering.

Kampani biedt geduldig groeikapitaal aan georganiseerde boeren in opkomende markten. Dat kan dankzij opeenvolgende investeerders die hoog risico en laag financieel rendement aanvaarden, en dankzij een eersteverliestranche.
Wouter Vandersypen, uitvoerend directeur, Kampani

Impactfonds gefinancierd door donateurs. Dit zijn gezamenlijke investeringsvehikels die vooral met giften worden gekapitaliseerd. Ze zetten het kapitaal geduldig, concessioneel en/of katalytisch in bij jonge ondernemingen met hoog risico. Het hoofddoel is sociale of ecologische impact, niet maximaal financieel rendement.

Anders dan filantropie met alleen giften hergebruiken deze fondsen terugbetaald kapitaal en beleggingsopbrengsten. Eén euro kan zo meerdere keren nieuwe pioniers financieren. Dit revolverende model vergroot de hefboom van filantropische middelen en creëert een semipermanente kapitaalpool voor de missie.

Afhankelijk van de herkomst van giften zijn drie vormen mogelijk:

1. Vehikels met meerdere donateurs bundelen giften van onafhankelijke particulieren, families, stichtingen en bedrijven in één impact-first-structuur. Een voorbeeld is het Donor Impact Invest Fund.
2. Vehikels geleid door een stichting zetten filantropisch kapitaal van één familiale, bedrijfs- of onafhankelijke stichting in voor impact-first-beleggingen. Een bekend voorbeeld is DOEN Participaties, gesteund door de Nederlandse Postcode Loterij.
3. Revolverende vehikels opgericht door bedrijven of vermogensbeheerders ontvangen systematisch een deel van commerciële inkomsten, zoals een vast aandeel in winst of beheervergoedingen. Een Belgisch voorbeeld is Funds for Good Impact. Astorg Philanthropy Investments (API), een fonds onder de Koning Boudewijnstichting, is een ander voorbeeld van een ondergebracht, door donateurs gefinancierd vehikel. API ontvangt bijdragen van Astorg Asset Management, onder meer uit beheervergoedingen en carried interest. Het investeert dit filantropische kapitaal impact-first in de gezondheidszorg. Astorg-collega’s bieden daarnaast bestuursdeelname, adviesgroepen, het vinden van kansen, due diligence en technische expertise. API werkt revolverend: opbrengsten en terugbetalingen blijven in de structuur en worden systematisch opnieuw ingezet voor kansen die bij de missie passen. Zo ontstaat een langdurige, herbruikbare filantropische investeringspool.

De bijzondere rol van katalytisch kapitaal in gemengde financiering

Naast rechtstreekse investering in een onderneming of project kan katalytisch kapitaal in een fonds of gezamenlijk vehikel worden ingezet. Het stemt dan de eisen van investeerders af op de behoeften van portefeuillebedrijven of andere ontvangers. Dit heet doorgaans een gemengde financieringsstructuur.

Gemengde financiering combineert katalytisch kapitaal uit publieke of filantropische bronnen met private investeringen om duurzame ontwikkeling te vergroten. Convergence, 2025

Gemengde financiering is een structureringsaanpak die concessioneel kapitaal strategisch combineert met commerciële investeringen. Organisaties met verschillende doelen investeren samen en bereiken elk hun eigen doelen: financieel rendement, sociale impact of beide. Door kapitaalsoorten te mengen, wil deze aanpak marktfalen aanpakken en private investeerders kansen bieden om sociale en ecologische doelen te steunen.

Concessionaliteit betekent kapitaalvoorwaarden die bewust flexibeler of financieel minder veeleisend zijn dan de markt normaal biedt, om impact te versnellen. In de praktijk zijn er meestal twee vormen:

• Bescherming tegen verliezen. Katalytisch kapitaal draagt meer risico om andere investeerders te beschermen. Dit omvat eersteverliesposities, portefeuillegaranties of kredietversterking zoals achterstelling en andere structuren die de waargenomen kredietkwaliteit van een tranche of fonds verbeteren (A naar B in het diagram).
• Rendementsverbetering. Het rendementsprofiel van bepaalde beleggers verbetert door winst te herverdelen. Een voorbeeld zijn tranches met een rendementsplafond. De concessionele investeerder aanvaardt een maximum, zodat extra uitkeringen naar anderen gaan (A naar C in het diagram).

Gemengde financiering wil vooral private investeringen mobiliseren, risico’s voor private investeerders verlagen en projecten financieel levensvatbaarder maken. Ze moedigt marktdeelname aan in traditioneel ondergefinancierde gebieden.

Dankzij de steun van de Vlaamse overheid kan trividend een beleggingsfonds met laag risico, hoge liquiditeit en grote impact aanbieden.
Frederik Matthijs, directeur, trividend

Een gemengde financieringsstructuur kan vier instrumenten gebruiken: subsidies, eigen vermogen, schuld en garanties. Ze combineert een concessioneel en commercieel deel. Uitdagingen zijn complexe structurering, afstemming tussen veel partijen en mogelijke botsingen tussen financiële en impactdoelen.

Deze structuren kunnen ook liquiditeitsbehoeften en tijdshorizonten van investeerders beter afstemmen op die van ondernemingen. Katalytisch kapitaal kan liquiditeitsreserves financieren of versterken, of garanties bieden die uitstappen mogelijk maken als secundaire markten klein of afwezig zijn.

Sommige aanbieders steunen ook alternatieve fondsmodellen naast traditionele gesloten fondsen. Evergreenfondsen en holdingmodellen bieden bijvoorbeeld dividenden en waardestijging over de tijd, in plaats van alleen te steunen op verkoop. Deze vehikels met permanent kapitaal kunnen geduldiger langetermijnkapitaal naar impactondernemingen leiden.

Praktijkvoorbeelden

Verschillende investeerders mobiliseren al katalytisch kapitaal in België voor concrete positieve sociale en ecologische impact. Dit hoofdstuk belicht vijf cases. Een zesde staat in de bijlage, omdat die systeemgericht investeren betreft en een ander formaat volgt.

Le Monde d’Ayden (Phitrust en Steunfonds MM Delacroix)

Rol: opstarten en opschalen. Le Monde d’Ayden creëert inclusieve speeltuinen voor alle kinderen, ongeacht leeftijd of beperking. Het bevordert ook inclusie door mensen met een beperking tewerk te stellen.

Investeerders. Het Steunfonds MM Delacroix ondersteunt de ontwikkeling van mensen met een beperking via wetenschappelijk onderzoek en praktijkinitiatieven. Het was de eerste investeerder in Le Monde d’Ayden. Phitrust investeert in groei van bedrijven die menselijke ontwikkeling en behoud van de planeet centraal stellen. Het trad bij de opschaling toe als hoofdinvesteerder.

Investeringsoverzicht. Voor de proefstart verstrekte Steunfonds MM Delacroix een langlopende renteloze lening van €100.000 om de eerste speeltuin in 2020 af te werken. Deze katalytische investering trok nieuwe investeerders zoals Phitrust aan. Voor de opschaling investeerden beide partijen €1,6 miljoen: €0,2 miljoen eigen vermogen en een converteerbare lening van €1,4 miljoen over acht jaar, met drie jaar uitstel. De lening wordt in drie tranches uitbetaald op basis van behaalde KPI’s. Citizen Fund leende ook €15.000 onder dezelfde voorwaarden.

Structuur en voorwaarden: een klein aandelenbelang beperkt de verwatering van het eigendom van de oprichter. Phitrust en Steunfonds MM Delacroix zetelen in het bestuur. Er zijn geen beheer- of structureringskosten. De converteerbare lening gebruikt 8% rendement als referentie, over acht jaar met verlenging tot twaalf jaar mogelijk. Vijf KPI’s gaan over geplande speeltuinopeningen en gebruikersbereik. Ze zijn goedgekeurd door het fondsbestuur en afgestemd op het bedrijfsplan.

Katalytische rol. Steunfonds MM Delacroix aanvaardde nulrente en een lange looptijd. Zo maakte het de cruciale eerste proeflocatie mogelijk en trok het investeerders zoals Phitrust aan. Phitrust bood additioneel impactkapitaal dat geduldig en niet-extractief is, met een risico-rendementsprofiel onder de verwachtingen van traditionele durfkapitalisten. Deze vervolginvestering toont een doorgroeipad en maakt vandaag bankleningen mogelijk. Phitrust bood ook niet-financiële additionaliteit door de overgang van een vereniging naar een commerciële structuur gratis te begeleiden. Strikt genomen is zijn investering niet katalytisch, omdat er nog geen nieuwe investeerders zijn gemobiliseerd.

Belangrijkste lessen. Flexibele instrumenten zijn belangrijk, vooral voor jonge ondernemingen. Die moeten hun koers en doelen kunnen aanpassen. Nauwe samenwerking met de missiegedreven ondernemer hielp het doel te behalen en zelfs te overtreffen.

De Lochting (trividend en ImpaktEU)

Rol: bestendigen. De Lochting teelt, verwerkt en verpakt biologische groenten en beheert groene zones ecologisch. Het biedt werk, persoonlijke ontwikkeling en inclusie aan mensen die door fysieke, mentale of sociale beperkingen moeilijk toegang hebben tot het reguliere economische circuit.

Investeerders. trividend financiert en ondersteunt impactondernemers die sociale meerwaarde creëren. De Lochting past bij twee hoofdthema’s: arbeidsintegratie en circulaire economie. Funds for Good volgt een model van beredeneerd kapitalisme. Funds for Good IMPACT financiert en steunt sociale of kwetsbare ondernemers. Funds for Good INVEST financiert dit door duurzame beleggingsfondsen te creëren en de opbrengsten aan Funds for Good terug te geven. ImpaktEU is een fonds opgericht door Funds for Good.

Investeringsoverzicht. Een achtergestelde lening van €900.000, voor de helft van trividend en voor de helft van Funds for Good. Uitbetaling: €600.000 in 2024 en €300.000 in 2025. De lening past bij De Lochting als vereniging zonder winstoogmerk. trividend zetelt in het bestuur en volgt nauw op. Er zijn geen beheer- of structureringskosten. De rente van 7% wordt als lager dan marktconform beschouwd. De looptijd is zeven jaar: twee jaar uitstel en vijf jaar terugbetaling. De impact-KPI is werk voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, met twee gerichte opvolggesprekken per jaar.

Katalytische rol. Met een achtergestelde lening aan de vereniging aanvaardden investeerders meer risico dan een gewone investeerder. Ze stapten in toen De Lochting moeilijke tijden kende, wat dit risico illustreert. De steun geeft ruimte om eerst de hoofdschuld te bedienen en houdt de activiteiten op lange termijn in stand. De investeerders adviseerden ook gratis om problemen op te lossen en impactmeting en -beheer te verbeteren.

Belangrijkste lessen. De investeerders vormden een sterke coalitie om het bedrijf te financieren. Hun gedeelde investeringsfilosofie maakte goede samenwerking mogelijk.

trividend (SIFO en PMV)

Rol: bestendigen. trividend financiert en steunt impactondernemers die sociale meerwaarde creëren. Het richt zich op sociale tewerkstelling, circulaire oplossingen en sociale innovatie. Het biedt achtergestelde en converteerbare leningen en participaties.

Investeerder. De Vlaamse overheid levert maximaal een derde van het eigen vermogen van trividend, onder dezelfde concessionele voorwaarden als andere coöperatieve aandeelhouders. Het doel is langetermijnspaargeld beleggen in een fonds met laag risico, hoge liquiditeit en grote impact. De publieke garanties van Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) zijn cruciaal: ze verlagen het fondsrisico en trekken extra investeerders aan. Via het Sociaal Investeringsfonds (SIFO) biedt de overheid ook cofinanciering, sterk gericht op werk voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Een subsidie dekt daarnaast werkingskosten van trividend.

Investeringsoverzicht. €7 miljoen eigen vermogen van coöperatieve aandeelhouders, €2 miljoen back-to-backlening van SIFO met risicodeling, en een werkingssubsidie van de Vlaamse overheid. SIFO cofinanciert wanneer trividend investeert. PMV-standaardgaranties dekken maximaal 75% van het uitbetaalde bedrag gedurende maximaal tien jaar. De subsidie vermijdt jaarlijkse beheerkosten. Het rendementsdoel is kapitaalbehoud. Er wordt een veranderingstheorie ontwikkeld. De belangrijkste fondsindicator is het aantal banen voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Andere indicatoren worden per portefeuillebedrijf gerapporteerd. Elk jaar verschijnt een impactrapport.

Katalytische rol. SIFO maakt als cofinancier grotere investeringen mogelijk, maar die tranche heeft geen direct katalytisch effect. De PMV-standaardgarantie dekt tot 75% en laat trividend meer risico nemen en lagere rentes vragen. Ze mobiliseert zo extra kapitaal. De Vlaamse subsidie dekt veel werkingskosten. Daardoor kan het fonds actief zijn waar investeringsbedragen en rendementen te klein zijn om fondskosten te dragen. Als zuivere subsidie is dit geen katalytisch kapitaal. Deze publiek-private samenwerking financiert jonge, risicovolle ondernemingen die onvoldoende aantrekkelijk zijn voor gewone durfkapitalisten.

Belangrijkste lessen. Garanties maken het fondsmodel haalbaar en laten meer risico per dossier toe.

Kampani (KBS, MRBB en DGD)

Rol: opstarten en opschalen. Kampani investeert in producentenorganisaties en landbouw-kmo’s in het mondiale Zuiden. Het geeft evenveel gewicht aan sociale impact voor kleine boeren als aan financieel rendement.

Investeerders. De onafhankelijke Koning Boudewijnstichting (KBS) versterkt het algemeen belang in België en daarbuiten. Ze steunt mensen en organisaties die positieve sociale, ecologische en culturele verandering brengen. De MRBB, Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond, is de investeringsmaatschappij van de Boerenbond. Ze steunt de langetermijnontwikkeling van de Belgische agrovoedingssector. De Directie-generaal Ontwikkelingssamenwerking en Humanitaire Hulp (DGD) is de federale administratie die het Belgische internationale ontwikkelingsbeleid vormgeeft en uitvoert.

Investeringsoverzicht. KBS en MRBB waren de vroege investeerders in 2014, met respectievelijk €500.000 en €300.000 eigen vermogen. KBS voegde €500.000 toe in 2022 en MRBB €1 miljoen in 2023. DGD financierde in 2021 een eersteverliestranche van €900.000 eigen vermogen met een publieke subsidie. Kampani investeert zelf ook katalytisch: het verstrekt ongedekte leningen van €100.000–500.000, met vervolginvesteringen tot €1 miljoen.

Kampani is een holding. De minimale investeringsduur is vijf jaar. Twee aandeelhouders zijn volledig uitgestapt; nog twee uitstappen zijn gepland in 2026. Aandeleninvesteerders verwachten een netto intern rendement gelijk aan de Belgische langetermijninflatie. De gesubsidieerde DGD-tranche heeft geen rendementsverwachting. Impactmeting en -beheer verbeterden door de tijd. Sociale KPI’s over de hele portefeuille samenvoegen blijft moeilijk. Met elke klant wordt een sociaal bedrijfscharter afgesproken met impactdoelen en rapportageplichten. Kampani-klanten groeien gemiddeld 35% per jaar.

Katalytische rol. KBS en MRBB namen het risico van de eerste investeerders in de ideefase. Deze opstartrol maakte de lancering waarschijnlijk mogelijk en gaf geloofwaardigheid. De rendementen zijn concessioneel omdat Kampani klanten bedient die geen commercieel rendement kunnen bieden. Het investeert alleen in agrovoeding, met langlopende ongedekte schuld voor kapitaaluitgaven, meestal in moeilijke landencontexten. De DGD-eersteverliestranche was eveneens sterk katalytisch. Ze is het enige antwoord om de risico-rendementsverhouding structureel te verbeteren. Kampani is aantrekkelijk qua impact, maar niet commercieel. De bereidheid om lage liquiditeit, lager rendement en hoger risico voor impact te aanvaarden verschilt en is beperkt. Minder neerwaarts risico maakte fondsenwerving veel makkelijker en versnelde de groei van €4 naar €14 miljoen.

Belangrijkste lessen. Grote, duurzame sociale impact kan soms aanzienlijk risico rechtvaardigen. Procesinnovatie kan eenvoudig bestaan uit bestaande praktijken slim combineren en goed uitvoeren. Concessionele financiering kan sterk katalytisch zijn.

F’in Common (Stichting voor Toekomstige Generaties)

Rol: opstarten. F’in Common is een sociale financieringscoöperatie. Ze bundelt burgerspaargeld en financiering van derden voor leningen aan de sociale en solidaire economie, met sociale en ecologische voordelen in lijn met de SDG’s. Ze leende tot nu toe meer dan €3,4 miljoen aan 22 projecten.

Investeerder. De Stichting voor Toekomstige Generaties, een stichting van openbaar nut, steunt jong talent dat oplossingen voor een duurzame toekomst ontwikkelt. Haar impact-first-strategie combineert filantropische en investeringsinstrumenten voor ondergefinancierde maatschappelijke behoeften die commerciële financiering niet dekt.

Investeringsoverzicht. De Stichting voor Toekomstige Generaties biedt sinds de start in 2019 een basisgarantie van €150.000, die verliezen opvangt vóór coöperatieve aandelen. Sinds 2023 geldt waar mogelijk de ‘Micro and Social’-garantie van het Europees Investeringsfonds. Een gezamenlijke reserve, geleidelijk opgebouwd door kredietnemers, wordt bij wanbetaling eerst gebruikt. De gratis stichtingsgarantie was de eerste belangrijke financiële risicobuffer. Dankzij het succes van F’in Common wordt ze afgebouwd: €100.000 in 2025 en €50.000 in 2026.

Succesfactoren voor een impact-first-garantie zijn risicotolerantie, bestaand vertrouwen en aandacht voor langetermijnzorgen. Vanuit overtuiging of maximale impact aarzelen veel stichtingen om vroege verliezen te dragen als private investeerders later grote winst maken. Ze vrezen dat reguliere groeifinanciering de missie en impact verwatert. Teruggeefclausules kunnen filantropie laten delen in succes. Missiebeschermende structuren, zoals een wettelijk vastgelegd doel, steward-ownership, benefit corporations of coöperaties, kunnen de missie ruim na de eerste investering beschermen.

Katalytische rol. Eind 2018 zat F’in Common in een kip-eiprobleem: geen staat van dienst, gespreide portefeuille of vertrouwen van financiers. De gratis garantie van €150.000 doorbrak dit vanaf dag één. Als basis van een meerlagige risicostrategie bouwde ze geloofwaardigheid op en maakte ze groei mogelijk. Ze verlaagde risico’s en mobiliseerde missiegericht kapitaal, zoals burgeraandelen en partnerleningen, en hielp samenwerking met medefinanciers. De Stichting bood ook niet-financiële steun: ze trad vóór de start toe tot de stuurgroep en werd coöperant en bestuurslid, met expertise en extra vertrouwen.

Belangrijkste lessen. Na zeven jaar is de garantie nooit aangesproken. Ze wordt nu afgebouwd omdat F’in Common een sterke staat van dienst en andere risicobuffers heeft opgebouwd.

Conclusie en belangrijkste inzichten

Katalytisch kapitaal is een essentiële hefboom voor een duurzamere en veerkrachtigere samenleving. Het maakt impact mogelijk die gewone financiering niet bereikt. Er is dringend meer nodig, maar niet al het kapitaal moet katalytisch zijn. Het gaat om slim combineren van kapitaalsoorten voor diepe, blijvende systeemverandering.

In België en daarbuiten testen investeerders nieuwe structuren, instrumenten en samenwerkingen. Deze voorbeelden tonen dat katalytisch kapitaal oplossingen kan opstarten, impactbedrijven opschalen en maatschappelijke modellen bestendigen die geen gewoon marktrendement bieden. Het domein is nog jong: blijvend leren, verbeteren en langetermijnbetrokkenheid zijn essentieel.

Een belangrijke les is dat een slim financieel instrument alleen niet volstaat. Om tekorten effectief aan te pakken, is een bredere aanpak nodig op basis van:

• Samenwerking tussen filantropisch, publiek en privaat kapitaal, samen met niet-financiële steun.
• Vernieuwing van regelgeving die juridische of fiscale drempels voor katalytische benaderingen wegneemt.
• Onderzoek en ontwikkeling van het werkveld om modellen te testen en bewijs op te bouwen.
• Andere denkpatronen: vermeende risico’s, conventies en vooroordelen blokkeren kapitaal vaak meer dan echte financiële beperkingen.

Katalytisch kapitaal verlaagt risico’s via bijvoorbeeld garanties of eersteverliesposities. Maar als regels of denkpatronen de bredere markt blijven afremmen om de doelgroep te bedienen, blijft impact beperkt. Het hoort daarom bij een geheel van antwoorden, naast subsidies voor capaciteitsopbouw, uitwisseling met collega’s en pleitbezorging voor ander beleid. Niet elke partij kan alle hefbomen gebruiken. Daarom zijn partnerschappen met open, evoluerende verbintenissen essentieel.

Katalytisch kapitaal is geen vaste formule, maar een verkennende praktijk. De kernvraag blijft: hoe mobiliseren we kapitaal naar de tekorten waar het het meest telt? Dat vraagt bescheidenheid, flexibiliteit en bereidheid tot een niet-lineair pad. Kapitaal is een middel, geen doel. Begin bij het maatschappelijke probleem, zoals kleine succesvolle boeren die niet groeien door gebrek aan groeikapitaal. Werk dan terug naar wat nodig is aan investeringen, niet-financiële steun, regels en andere voorwaarden.

Tot slot is katalytisch kapitaal het krachtigst met een langetermijnperspectief. De effecten reiken verder dan de investeringsduur. Doelbewust ontwerp, zoals impactversterkende exits of alternatieve eigendomsstructuren, kan elke transactie laten bijdragen aan diepere verandering. Deze oriëntatie sluit aan bij systeemgericht investeren, toegelicht in de bijlage, dat de systemen achter huidige sociale en ecologische problemen wil veranderen.

Katalytisch kapitaal lost niet alles op. Maar strategisch, gezamenlijk en systeemgericht ingezet kan het de innovaties, partnerschappen en geldstromen vrijmaken die een betekenisvolle maatschappelijke transitie mogelijk maken.

Volgende stappen en actieplan

De behoefte aan katalytisch kapitaal is duidelijk. Vernieuwende instrumenten bestaan en steeds meer investeerders willen meer impact creëren. Het is tijd deze elementen samen te brengen voor blijvende positieve impact. Dit rapport is een oproep tot actie aan geïnteresseerde IFB-leden en belanghebbenden: ga in gesprek, verken nieuwe kapitaalinzet, bevraag bestaande praktijken en denk na over belangrijke vragen:

• Wat betekenen marktconforme, risicogewogen rendementen echt? Zijn ze terecht de algemene maatstaf? Moeten we vaker vragen ‘hoeveel is genoeg?’ Veel gezonde, winstgevende bedrijven bieden een positief verwacht rendement, maar geen marktrendement.
• Impactbedrijven concurreren met bedrijven die niet betalen voor negatieve effecten zoals biodiversiteitsverlies of gezondheidsschade. Zouden die nog rendabel zijn als ze hun negatieve impact betaalden? Hoe kunnen impactbedrijven ook financieel erkenning krijgen voor hun positieve impact en zo dichter bij marktrendement komen?
• Het ontwerp van bedrijven en fondsen stimuleert maximale aandeelhouderswinst. Ook impactbedrijven weerstaan die financiële druk moeilijk. Welke eigendomsmodellen maken bedrijven van bij het ontwerp onafhankelijk en missiegedreven? Hoe kunnen ze waarde en besluitvorming eerlijker delen?

IFB zal de volgende stappen coördineren om katalytisch kapitaal te stimuleren:

• Onderzoek, dialoog en samenwerking voortzetten: partijen en inspirerende cases in België en daarbuiten in kaart brengen; Belgische organisaties aanzetten tot een eigen aanpak, geïnspireerd door DOEN Participaties in Nederland en Better Society Capital in het VK; fiscale en juridische kaders onderzoeken die vernieuwing mogelijk maken en fiscale risico’s beperken, vooral voor stichtingen; impactgebonden inkomsten, missiebeschermende eigendomsmodellen en vernieuwende instrumenten onderzoeken, inclusief gebruik en delen van katalytische modellen.
• Impactvehikels gefinancierd door donateurs verder verkennen en een coalitie bouwen om een Belgisch initiatief te starten of te versterken en meer kapitaal te mobiliseren.
• Leden en belanghebbenden mobiliseren door de werkgroep rond deze acties voort te zetten. Deel de voortgang via nieuwsbrieven en sociale media en organiseer in 2027 een jaarlijks vervolgevenement rond nieuwe inzichten en initiatieven.

Veel positieve impact blijft uit doordat een eerste betrokken ondersteuner ontbreekt. Katalytisch kapitaal is geen specialistisch instrument, maar een andere manier van denken. Het gaat om vroeg instappen en risico aanvaarden dat anderen niet nemen, zodat zij later kunnen aansluiten. Zo worden middelen en impact mogelijk die anders niet bestaan. Ik hoop dat meer stichtingen en investeerders zich afvragen: waar kan ons kapitaal het ontbrekende stukje zijn?
Benoit Derenne, CEO, Stichting voor Toekomstige Generaties

Bijlage: inleiding tot systeemgericht investeren

Systeemgericht investeren pakt complexe sociale en ecologische uitdagingen aan door zich te richten op de onderliggende systemen die deze problemen veroorzaken. Centre for Sustainable Finance and Private Wealth, 2025

Systeemgericht investeren wil diepe structurele veranderingen in plaats van losse verbeteringen. Veel huidige benaderingen richten zich nog op afzonderlijke oplossingen, zoals verbrandingsmotoren vervangen door elektrische motoren, zonder bredere systemen zoals verouderde mobiliteitsinfrastructuur aan te pakken.

Portefeuilles missen daardoor vaak samenhang of bevatten zelfs investeringen die elkaar tegenwerken. De gemeenschap van positief investeren wil steeds vaker van kleine verbeteringen naar diepere verandering. Systeemdenken erkent dat sociale en ecologische problemen samenhangen. Het onderzoekt de dynamiek van het geheel en creëert waarde via elkaar versterkende investeringen, samen met andere investeerders en belanghebbenden.

Investeren voor systeemverandering vereist fundamenteel anders denken en handelen. TWIST onderscheidt tien kernkenmerken:

1. Intentionaliteit
2. Probleeminzicht
3. Strategie voor systeemverandering
4. Meerdere kapitaalsoorten: financieel, sociaal, intellectueel en cultureel kapitaal gebruiken.
5. Samenhang tussen ingrepen
6. Macht delen: meerdere belanghebbenden betrekken bij systeemverandering.
7. Financiële rendementsverwachtingen
8. Dynamische evaluatie
9. Lange horizon: blijvende verandering boven tijdelijke oplossingen stellen.
10. Anders denken: het hele systeem bekijken in plaats van losse oplossingen.

Het domein is nog jong en definities ontwikkelen zich. Andere termen ontstonden naast elkaar: transformatief investeren of kapitaal, investeren voor systeemverandering en investeren op systeemniveau. Ze worden door elkaar gebruikt en delen dezelfde systeemgerichte filosofie.

Een langetermijnstrategie. Katalytisch kapitaal en gemengde financiering bieden directe oplossingen. Systeemgericht investeren mikt op langdurige verandering. Het wil hele sectoren en economische systemen veranderen in plaats van losse projecten financieren. Naast financieel kapitaal uit gemengde structuren gebruikt het sociaal, intellectueel en cultureel kapitaal. Deze combinatie, poly-kapitaal genoemd, is essentieel.

In het voedselsysteem financiert deze aanpak bijvoorbeeld niet alleen start-ups voor alternatieve eiwitten. Ze investeert ook in toeleveringsinfrastructuur, boerenopleiding en beleidsbeïnvloeding om de hele sector duurzamer te maken.

Katapult Ocean biedt een inspirerend voorbeeld met een openbaar beschikbare kaart van oceaansystemen. Elke investeerder kan kantelpunten vinden voor een start-upinvestering of een kleine gift aan een vereniging. Ook met beperkte middelen kan iemand zo systeemgericht investeren, wetend dat anderen tegelijk andere delen van de transitie financieren.

Praktijkcase: Erié Foundation, met Telos Impact

Eén stichting zet verschillende katalytische instrumenten in om geestelijke gezondheid via een systeembenadering te ondersteunen.

Sinds 2019 adviseert Telos Impact een familie bij de oprichting en ontwikkeling van Erié Foundation. Telos Impact helpt beleggers, filantropen, bedrijven, stichtingen en overheidsinstellingen om hun ambities om te zetten in meetbare sociale en milieuresultaten. Geestelijke gezondheid staat centraal in de missie van Erié Foundation. De stichting wil een vernieuwende en ambitieuze visie op geestelijke gezondheidszorg ontwikkelen en realiseren. Daarom steunt ze projecten die preventie, vroege diagnose en zorg versterken, en mensen met psychische aandoeningen volledig in de samenleving laten deelnemen. Ze steunt ook onderzoek, het tegengaan van stigmatisering en belangenbehartiging die lessen uit de praktijk kunnen omzetten in bredere veranderingen in het overheidsbeleid.

De familie vervult een pioniersrol in Frankrijk en België, met een Europees perspectief. Ze koos er bewust voor om katalytisch kapitaal in haar filantropische activiteiten in te zetten. Daarbij gebruikt ze verschillende instrumenten binnen het spectrum van impactfinanciering, zoals gedefinieerd door IFB, om systeemverandering in de geestelijke gezondheidszorg te ondersteunen.

Sinds 2019 volgt Erié Foundation een ambitieuze systeemgerichte strategie, ontwikkeld met een netwerk van gerenommeerde internationale experts. Ze bevat de volgende kenmerken:

• Intentionaliteit: dagelijkse praktijkervaringen belichten en pleiten voor beleid dat de mentale gezondheid van iedereen verbetert.
• Een strategie voor systeemverandering: zorg zo vroeg mogelijk mogelijk maken, behandelpraktijken veranderen, mensen met psychische aandoeningen beter in het dagelijks leven laten deelnemen en de beeldvorming over psychische ziekten veranderen.
• Inzet van verschillende vormen van kapitaal: financieel via giften en investeringen, sociaal via het eigen ecosysteem en intellectueel via het delen van expertise.
• Langetermijnhorizon: de financiële steun loopt doorgaans over meerdere jaren. Daardoor kunnen projecten stabiliseren, zich ontwikkelen en hun impact maximaliseren.
• Een andere denkwijze: van een beperkte blik op afzonderlijke problemen naar een integrale kijk op de werking van het systeem.

Drie aanvullende ‘investeringen’ in het mentale zorgsysteem:

Matchinggift aan het Institut des pathologies du développement de l’enfant et de l’adolescent (IDEAL). Aan één uiteinde van het spectrum gebruikt Erié giften puur voor impact. Specifieke voorwaarden kunnen een katalytisch effect geven. Matchinggiften vereisen bijdragen van anderen voordat de volgende tranche vrijkomt. Zo steunde Erié de bouw van IDEAL in het Armand-Trousseau AP-HP-ziekenhuis in Parijs. Onder professor David Cohen bundelt IDEAL kinder- en jeugdpsychiatrie in een toonaangevend Europees kindercentrum. Dat bevordert medische en academische samenwerking met neonatologie, kinderneurologie, spoedzorg, adolescentengeneeskunde en klinische genetica. Erié was in 2021 een van de eerste grote donateurs en dekte een deel van het budget van €40 miljoen, met begeleiding van Telos Impact. Dit gaf een dubbel katalytisch effect. De omvang en vroege timing toonden vertrouwen en maakten extra publiek en privaat geld vrij. Het matchingmechanisme stimuleerde ook giften, doordat donateurs wisten dat hun bijdrage werd verdubbeld. Beide partijen wonnen: Erié versnelde en beveiligde de fondsenwerving, terwijl IDEAL bredere steun, geloofwaardigheid en vaart kreeg.

Social Impact Bond voor Déclic Emploi. Naast giften gebruikt Erié resultaatgerichte instrumenten om publieke en private financiering te verbinden, waaronder een Social Impact Bond (SIB). Ze investeerde sociaal in Déclic Emploi, lokale coaching voor toegang tot en behoud van werk voor psychisch kwetsbare mensen. Hun kwetsbaarheid bemoeilijkt stabiel werk op de reguliere arbeidsmarkt. KOIS structureerde de SIB voor 2023–2026 met €3,2 miljoen budget. De Franse staat betaalt via het ministerie van Arbeid, Werkgelegenheid en Integratie terug op basis van afgesproken resultaten en een betalingsschema. Drie uitkomsten bepalen betalingen: het aantal begeleide mensen, het aandeel dat vooruitgang boekt bij arbeidsdrempels en het aandeel positieve uitstroom naar werk.

Transformation Associés treedt op als onafhankelijke partner voor impactmeting en verzekert een degelijke monitoring en evaluatie. Stuurgroepen met de belangrijkste belanghebbenden, waaronder overheidsvertegenwoordigers en Erié Foundation, verzorgen de opvolging en het bestuur. In 2026 heeft het project al twee van de drie doelen bereikt en ligt het op koers voor het derde. Daardoor kon een eerste tranche aan de investeerders worden terugbetaald. De SIB Déclic Emploi laat zien dat resultaatgerichte modellen goed kunnen werken, maar Telos Impact wijst ook op structurele beperkingen. De continuïteit op lange termijn blijft beperkt wanneer overheidsdiensten het programma na afloop van de SIB niet overnemen. Daarnaast vraagt de zware werklast voor meting, rapportage en bestuur een vrij volwassen interne organisatie van uitvoerders. Deze bevindingen versterken de vraag naar flexibelere modellen, met meer betrokkenheid van partijen die dicht bij het probleem staan. Voorbeelden zijn lokale SIB’s die verankerd zijn bij bedrijven, scholen of ziekenhuizen.

Systeemgericht investeren vraagt kennis van het hele impactfinancieringsspectrum: weten wanneer te geven, begeleiden, structureren of investeren. Elk instrument heeft een eigen rol. Uw financiering heeft het sterkste katalytische effect als ze aansluit bij de behoeften van uw partners.
Frédéric Bérard, Senior Manager Venture Philanthropy, Telos Impact

Aandeleninvestering in Think Film. Verder in het spectrum bereidt Erié haar eerste impacttransactie voor via een fondsinvestering. Het gaat om Think Film, een toonaangevend Europees impactfilmfonds met een nieuwe visie op film en impact. Films met gerichte impactcampagnes kunnen percepties veranderen, sociaal-politiek gedrag beïnvloeden en blijvend beleid veranderen, zoals The Territory toont. Dit is bijzonder relevant voor mentale gezondheid, waar andere verhalen en publiek begrip systeemverandering bevorderen. Het past dus bij Erié’s pioniersaanpak. Het fonds mikt op gemiddeld tot hoog risico en vijf films, met opbrengsten uit royalty’s. European Impact Company biedt expertise om kunst voor sociale verandering in te zetten en het impactpotentieel te benutten. Erié trad toe als ankerinvesteerder, vóór anderen wier deelname nog wordt afgerond. Deze vroege positie brengt meer risico, maar versterkt het katalytische karakter: vroege geloofwaardigheid schept vertrouwen bij mogelijke mede-investeerders.

De investering in het THINK-FILM Impact Film Fund vormt de eerste stap in de bredere denkoefening van Erié Foundation over haar beleggingsstrategie. Vanuit deze eerste ervaring wil de stichting verder gaan dan beleggen in fondsen van derden. Op termijn wil ze een eigen fonds onderzoeken dat impact vooropstelt en verschillende instrumenten gebruikt. Daarmee verdiept ze haar integrale ambitie om geestelijke gezondheid systeemgericht te ondersteunen. Ze wil het volledige spectrum van impactfinanciering bestrijken, zoals gedefinieerd door IFB, met een vernieuwende aanpak geïnspireerd op durfkapitaal. Geduldig kapitaal staat daarbij centraal, met name voor investeringen in technologie voor geestelijke gezondheid. Door dit kapitaal in te zetten en het bijbehorende risico te dragen, kan de stichting een belangrijke katalytische rol spelen bij innovatie en het aantrekken van andere investeerders.

De onderstaande tabel beoordeelt of de drie investeringen als katalytisch kapitaal gelden. Hebben ze een onevenredig risico of een lager dan marktconform rendement aanvaard om positieve impact te creëren en investeringen van derden aan te trekken?

De tabel toont dat Erié Foundation een ambitieuze strategie voert die impact vooropstelt. Ze aanvaardt onevenredige risico’s of een lager dan marktconform rendement vanuit een systeemperspectief. Alleen de matchinggift en Déclic Emploi gelden echter als katalytisch, omdat zij ook investeringen van derden hebben aangetrokken.

Bronnen

• Catalytic Capital Consortium (2022). FAQs about catalytic capitalDocument in de oorspronkelijke taal.
• Centre for Sustainable Finance and Private Wealth (2025). Investor’s Guide to Systemic Investing.
• Climate-KIC Holding B.V. & Hofstetter, D. (2020). Transformation Capital: Systemic Investing for SustainabilityDocument in de oorspronkelijke taal.
• Convergence (2025). State of Blended Finance 2025.
• Davis, J. (2025). Family Enterprise: Latest Strategies to Build Value Across Generations. MIT Sloan Executive Education.
• Impact Europe & Philea (2024). Philanthropic organisations using the entire toolbox for more impact.
• Impact Finance Belgium (2026). Investing for a Better Tomorrow: Case Studies in Sustainable and Impact InvestingDocument in de oorspronkelijke taal.
• Koh, H. (2025). Addressing Capital Gaps: A Guide to Strategic Deployment of Catalytic CapitalDocument in de oorspronkelijke taal. The Catalytic Capital Consortium.
• Netherlands Advisory Board on Impact Investing (2025). Blended finance: An inventory of possible structures used by Dutch and European stakeholders.
• OECD (2018). OECD DAC Blended Finance Principles. Best Practices in Development Co-Operation.
• SDG Impact Finance Initiative (2024). SDG Impact Finance Initiative.
• The Global Impact Investing Network (2013). Catalytic First-Loss Capital.
• Tideline (2019). Catalytic Capital: Unlocking more investment and impactDocument in de oorspronkelijke taal.
• UBS (2024). Trend in philanthropy: Blended finance deep dive.
• UBS (2026). Trends in Philanthropy: three ways family offices are shaping philanthropy, impact, and wealth.